Известные имена

Алтай Х.

46469Алтай Халифа (1917-2003 гг.) - теолог, писатель, ученый.

Алтай Халифа Гакыпулы родился 18 декабря 1917 года вдоль озера Жарынты в округе Шингил в Восточном Туркестане. Грамотности он начал учиться у своего отца Гакып Каракеленулы, позже обучался у местного муллы.

В 1933-1938 годах из-за репрессии в Китае он и его родные были вынуждены перекочевать в районы Баркол, Гансу и Цинхай. Смута 1940-х годов коснулась жизни и Халифа Алтая.

Переселение делилось на три потока. Первую группу переселенцев возглавил Елисхан батыр, вторую – сын Зуха батыра Солтаншарип, третью – Кусайын тайжы, который привел часть людей в местность Ганколь. Четвертая группа людей через два года скитаний вернулась в Баркол, Шонджы и Нори.

В конце 1950 года группы людей, возглавляемые Солтаншарипом и Кусайын тайжы, преодолев Тибет через север Гималаев, к 1951 году обосновались в районе Кашмир.

В 1952 году знающий Арабский язык и урду Халифа Алтай начинает работать ответственным секретарем «Общества казахских переселенцев Северного Туркестана» в г. Пешавар в Пакистане. В 1953-1954 годах становится известным как организатор переселения казахов из Пакистана в Турцию.

Караван кочевников, преодолевших Алтай и перешедших через Гималаи, пережил немало трудных моментов. Им приходилось отступать и сражаться за жизнь, бороться с тяжелыми болезнями. В конечном итоге караван обосновался в Турции. Турецкий писатель Исмаил Чингиз написал: «Когда караван турецких казахов двинулся, их было 20 тысяч. Из них до Турции дошли всего 2 тысячи. Это – большая трагедия».

Халифа Алтай в Турции написал биографические книги «Мои воспоминания», «Из отцовских земель в Анадолы», «Народ, переселившийся из Алтая», описывающие мучения, которые начались в Восточном Туркестане. В 1977 году в Стамбуле выпустил исследовательский труд под названием «Родословная казахских тюрков».

Халифа Алтая переезжает на историческую Родину в 1991 г. Журналист Уларбек Нургалымулы так описывает состояние духовного ученого в моменты обретения Независимости Казахстана: «В 1991 году в середине декабря, проходя по одной улице Стамбула, услышал кричащий на турецком языке голос по радио «Сегодня Казахстан получил независимость, на земле появилось отдельное государство Казахстан!». Услышав это, он разрыдался. На том же месте повернулся в сторону киблы и упал в земной поклон. Он начал молиться Всевышнему: «О Аллах, наконец-то казахскому народу вернулась свобода, это большая честь! Сделай же из нее великую страну! Дай ей долгих лет жизни! «От сильной радости у меня побежали слезы, я даже не заметил, как долго пробыл в земном поклоне»: - позже вспоминает аксакал».

После получения Независимости Казахстана Халифа Алтай переезжает на историческую родину.

Халифа Алтай – известная личность, которая обладала в стране большим авторитетом. В качестве религиозного деятеля в 1991 г. он выпустил книгу «Перевод смыслов Корана на казахский язык и комментарии». Кроме того, во время председательства в центре духовного воспитания «Инабат» он не переставал призывать людей к Исламу, продолжал переводить книги и распространять их.

В 1995-2000 годах каждую пятницу вел программу про Ислам на Казахском радио. Писатель-драматург Султангали Балгабаев пишет о том, что он был одним из самых уважаемых старцев в стране: «Я побывал с Халифа Алтай во многих местах Казахстана. Собственными глазами видел его общение с народом. Куда бы мы не ходили, с кем бы мы не встречались, все прислушивались к его словам, каждая встреча была особенной. Когда жители какого-то аула слышали, что к ним едет Халифа Алтай, все до единого выходили встречать его, на местах встречи образовывался огромный аншлаг».

Халифа Алтай на закате своей жизни занимался продолжал заниматься наукой. Он выпустил труд «Сияри Наби» (Жизнеописание пророка Мухаммада с. а. с), начал восстанавливать книгу «Ел-Иткан», выпущенную в 1911 г. на татарском языке в городе Казань. Он также занимался переводами религиозных и духовных книг с арабского языка на казахский. К примеру, он перевел книги «48 джума в одном году и две праздничные хутбы», «Краткая история Ислама». Также он написал 11 книг на религиозную тематику, включая книги «Гибадатул Ислам», «Алфавит Корана и условия веры», «Иманшарт», «Гылымхал» (Религиозные установки), «Отборные хадисы».

Халифа Алтай – первый писатель, удостоившийся международный премии Алаш в истории литературы. Его высоко ценят как ученого тюркского мира. Уважаемый аксакал, завоевавший сердце родного народа своей милостью, умом и рассудительностью, умер в 2003 году в возрасте 86 лет в городе Алматы.

За бесценный вклад в распространении Ислама на территории Казахстана именем Халифа Алтая названа третья по вместительности в республике большая мечеть в городе Усть-Каменогорск и новая мечеть в ауле Кыргауылды Алматинской области.

 

Халифа Алтай ғылыми еңбектері

Научные труды Х. Алтая

 

Алтай, Х. Естелiктерiм [Мәтін] : [дастанды латын әрпiнен кириллицаға түсiрген Ш. Төлеубеков ] / Х. Алтай. - Астана : Елорда, 2000. - 136 б.

Алтай, Х. Ғибадатул – ислам [Мәтін] : дiни уағыз, насихаттар / Х. Алтай. - Алматы : Кiтап, 2001. - 144 б.

Алтай, Х. Хұтпалар [Мәтін] : дiни уағыз, насихаттар/ Х. Алтай. - Алматы : Кiтап, 2001. - 192 б.

Алтай, Х. Естелiктерiм [Мәтін] : [дастанды латын әрпiнен кириллицаға түсiрген Ш.Төлеубеков]. /Х. Алтай. - Алматы: Мұнайгаз, 2002. - 116 б.

Алтай, Х. Алтайдан ауған ел [Мәтін] / Х. Алтай. - Астана, 2011. - 280 б.

 

Х. Алтайдың қатысуымен жарық көрген кітаптар

Книги, вышедшие с участием Х. Алтая

 

Құран әлiппесi және иманның шарттары [Мәтін] / жинақтап бастырушы Х. Алтай. - Алматы : Кiтап, 2001. - 112 б.

 

Мақалалар - Статьи

 

Алтай, Х. Ата жұрттан Анадолыға дейін [Мәтін] : деректі хикаят / Х. Алтай. // Жалын . - 1995. - № 3-4. - Б. 79-142.

Алтай, Х. Құрбан   айтының құтпасы [Мәтін] : 27-29 наурыз-құрбан айт / Х. Алтай // Түркістан. - 1999. - 24 - 30 наурыз. - Б. 4.

Алтай, Х. Мұсылмандық насихат үлгілері [Мәтін] / Х. Алтай // Түркістан. - 1999. - 5-11 мамыр. - Б. 4.

 

Х. Алтайдың аудармалары

Переводы Х. Алтая

 

Құран Кәрим : қазақша мағына және түсiнiгi / ауд. Х. Алтай. - Шарапатты екi харамның қызметкерлерi Фаһд патшаның Құран шәриф басым комбинаты, 1991. - 604 б.

Таңдаулы Хадистер аудармасы / түрiкшеден қазақшаға аударған Х. Алтай. - Алматы : Берен, 1994. - 120 б.

 

Х. Алтай туралыәдебиеттер

Литература о Х. Алтае

 

Кітаптар - Книги

 

Тасада қалған тарландар [Мәтін] : танымдық мақалалар / Н. Қазыбек. - Алматы : Білім, 2003. - 76 б.

Асыл дін және ұлт зиялылары [Мәтін] / ред. А. Ахмет. - Алматы : 2008. - 223 б.

Ұлтым деп соққан жүректер [Мәтін] : өмірдерек. - Алматы : КИЕ, 2009. - 200 б.

Баянғазыұлы, Е. Шығысым - шырайлы мекенім [Мәтін] : естеліктер, толғаныстар мен мөлтек сырлар / Е. Баянғазыұлы. - Өскемен : Медиа-Альянс, 2012. - 275 б.

 

Мақалалар - Статьи

 

Жасынова, Р. Абыз [Мәтін] : [түрколог-ғалым, этнограф, жазушы Халифа Алтай туралы] / Р. Жасынова // Егемен Қазақстан. - 1997. - 18 қазан. - Б. 2.

Абдаллаһ, Б. А. Иманды жүрек тағлымы - Аллаһтың адал құлы, ислам дінінің зор білгірі, Халифа Алтайды еске алғанда [Мәтін] / Б. А. Абдаллаһ // Түркістан. - 2003. - 28 тамыз. - Б. 5.

Махмұт, К. Ғұлама [Мәтін] : қоғам қайраткерi, көрнектi ғалым, этнограф, теолог, аудармашы Халифа Алтай Ғақыпұлының еңбегi жайлы / К. Махмұт // Алматы ақшамы. - 2005. - 13 қыркүйек. - Б. 1, 4.

Аймағанбет, Г. Қазақтың Халифа Алтайы [Мәтін] / Г. Аймағанбет // Астана хабары. - 2007. - 20 қазан. - Б. 2 .

Қара, Ә. Қазақ халқының рухани өмiрiнде өшпес iз қалдырған Халифа Алтай [Мәтін] / Ә. Қара // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай: елдiк iс пен имани құндылықтар : халықаралық ғыл. - практ. конф. материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 56-59.

Дәуiтұлы, С. Дiни насихат және Халифа Алтай тағылымы [Мәтін] / С. Дәуiтұлы // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай : елдiк iс пен имани құндылықтар : халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 44 - 48.

Қыдырбайұлы, Б. Салт-дәстүр және елдiк-дiни ұстаным / Б. Қыдырбайұлы // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай : елдiк iс пен имани құндылықтар: халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 2.

Нуриден, Р. Халифа Алтай - халықтың рухани ұстазы [Мәтін] / Р. Нуриден // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай : елдiк iс пен имани құндылықтар : халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 77-79.

Әбдiманапов, С. Елдiктiң асыл арқауы [Мәтін] / С. Әбдіманапов // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай: елдiк iс пен имани құндылықтар : халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 3-7.

Тоқашбаев, М. Ұлтымыздың ұстазы [Мәтін] : [дiн және қоғам қайраткерi, көрнектi ғалым, этнограф, теолог, аудармашы Халифа Алтай жайлы] / М. Тоқашбаев // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай : елдiк iс пен имани құндылықтар : халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 83-89.

Кирхнер, М. Қазақтың тiлi мен мәдениетiн зерттеуге құлшындырған Халифа Алтай туралы [Мәтін] / М. Кирхнер // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халифа Алтай : елдiк iс пен имани құндылықтар : халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 16-20.

Қамзабекұлы, Д. Алаш қайраткерi мен Халифа Алтай арасындағы рухани сабақтастық [Мәтін] / Д. Қамзабекұлы // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай : елдiк iс пен имани құндылықтар халықаралық ғылыми. - практ. конф. материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 25-30.

Ескендiрұлы, Ә. Халифа Алтайдың өнегелi ғұмыр жолы [Мәтін] / Ә. Ескендірұлы // Көрнектi дiн және қоғам қайраткерi Халиф Алтай : елдiк iс пен имани құндылықтар : халықаралық ғылыми- практикалық конференция материалдары (Астана, 2007 ж. 6 желтоқсан). - Алматы, 2008. - Б. 31-36.

Харун, Я. Эволюция теориясының күйреуi һәм оның идеологиялық қитұрқы астары [Мәтін] : [аят мағыналары Х. Алтайдың нұсқасы бойынша алынды] / Я. Харун // Отбасы және денсаулық. - 2009. - № 4/5. - Б. 26-27.

Нұржекеұлы, Б. Ұлттық дәстүрiмiз дiнге қайшы ма? [Мәтін] : [Халифа Алтайдың "Түркi әлемiнiң ғұламасы" атты мақаласына пiкiр] / Б. Нұржекеұлы // Экономика. - 2010. - 22-28 сәуiр. - Б. 8.

Бабаев, И. Ұлты мен ұлысының ұлы перзентi жайлы [Мәтін] : [ғалым, турколог, этнограф Халифа Алтай туралы] // Қазақ. - 2010. - 24-31 желтоқсан. - Б. 15.

Байырбек, Н. Кемел тұлғамен кездесу [Мәтін] : [дiн және қоғам қайраткерi, көрнектi ғалым Халифа Алтай жайлы] / Н. Байырбек // Астана ақшамы. - 2013. - 31 қаңтар. - Б. 14-15.

Мешiтiмiзге Халифа Алтай аты берiлсе... [Мәтін] // Дидар. - 2015. - 22 сәуiр. - 5 б.

 

Интернет-ресурстар

Интернет-ресурсы

 

Мырзахожа, М. Не властно время перед ним [Электронный ресурс] / М. Мырзахожа. - Наш мир : сайт. – Режим доступа: http://nm2000.kz/news/2007-09-13-1301

Кәрімхан, З. Халифа Алтай [Электронный ресурс] / З. Кәрімхан – National digital history of Kazakhstan : сайт. – Режим доступа: http://e-history.kz/ru/publications/view/1291

Памяти шейха. Скончался один из самых авторитетных мусульман Казахстана Халифа Алтай [Электронный ресурс]. – ЦентрАзия : сайт. – Режим доступа: http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1062274620